Bảo tàng Quang Trung

https://baotangquangtrung.com.vn:

Lễ giỗ tưởng niệm 223 năm ngày mất Đô đốc Bùi Thị Xuân, nữ tướng kiệt xuất triều Tây Sơn

• Thứ năm - 25/12/2025 09:28
•  In ra
•  Đóng cửa sổ này

Dự lễ có các đồng chí: Nguyễn Thị Thanh Lịch - Tỉnh ủy viên, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai; Đặng Thị Hồng Hạnh - Phó Chủ tịch Hội LHPN tỉnh; Huỳnh Thị Anh Thảo - Phó giám đốc Sở VH,TT&DL tỉnh và các đồng chí lãnh đạo các sở, ngành của tỉnh; nguyên lãnh đạo tỉnh; nguyên lãnh đạo Bảo tàng Quang Trung qua các thời kỳ; Hội nữ trí thức, nữ doanh nhân tỉnh; đại diện lãnh đạo Đảng ủy xã Tây Sơn, trường THPT, THCS Bùi Thị Xuân cùng đông đảo bà con tộc họ Bùi về dự lễ giỗ.
Đô đốc Bùi Thị Xuân là nữ tướng triều Tây Sơn. Bà sinh ra trong một gia đình nông dân giàu truyền thống yêu nước ở làng Xuân Hòa, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn (nay là khối Phú Xuân, xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai). Cuộc đời và sự nghiệp của bà gắn liền với những chiến công hiển hách và thăng trầm của triều Tây Sơn. 

Thuở bé, Bùi Thị Xuân đam mê võ nghệ, thích tập côn quyền đao kiếm. Vốn tính thông minh, sáng dạ và đặc biệt là tố chất nhanh nhẹn, khoẻ mạnh, Bùi Thị Xuân tập võ rất nhanh. Năm 15 tuổi, bà nổi tiếng về vẻ đẹp thanh tú và võ nghệ cao cường. Đó cũng là thời kỳ anh em Tây Sơn thu dùng hào kiệt, chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa. Rất tiếc chân dung của Bùi Thị Xuân không còn lưu truyền đến ngày nay một cách chính xác. Người đời sau chỉ mường tượng dung nhan nữ tướng qua đôi câu thơ vịnh của danh sĩ Nguyễn Trọng Trì:

Hoàng hôn thành đốc bi già động
Hữu nhân diện tỷ phù dung kiều

Tạm dịch:             
 Tiếng tù và làm lay động bóng hoàng hôn nơi góc thành       
    Có một người gương mặt đẹp như đóa phù dung  

Bùi Thị Xuân lớn lên trong thời kỳ đầy biến động của đất nước. Thế kỷ XVIII, chế độ phong kiến Việt Nam lâm vào tình trạng khủng hoảng nghiêm trọng, nạn cát cứ phân quyền, quốc gia chia cắt, các thế lực phong kiến tranh giành quyền lực, nhân dân lầm than, cơ cực. Năm 1771, phong trào khởi nghĩa nông dân Tây Sơn bùng nổ có sức thu hút và lan toả rộng khắp. Lần đầu tiên, những người nông dân làm nên sự nghiệp lẫy lừng chưa từng có trong lịch sử, xây dựng một triều đại huy hoàng - Triều Tây Sơn. Triều đại để lại âm hưởng hào hùng trong bản hùng ca dựng nước và giữ nước của dân tộc và ghi dấu bao nhân tài kiệt xuất đời đời như: Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ, Bùi Thị Xuân, Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng, Trần Văn Kỷ, Ngô Thời Nhậm, Ngô Văn Sở,... và không ít người trong số họ đã trở nên bất tử với cái chết kiên trung vì nghĩa lớn.         

   Là vợ của danh tướng Trần Quang Diệu. Cuộc gặp gỡ của họ có thể gọi là kim cổ kỳ duyên. Chuyện rằng, một hôm Bùi Thị Xuân vào rừng săn bắn thì gặp một tráng sĩ đang đánh nhau với hổ. Tráng sĩ tay không quần nhau với hổ dữ suốt cả buổi sáng, lúc này đã đuối sức. Giữa lúc tính mạng Trần Quang Diệu lâm nguy, một thiếu nữ nhảy vào vung song kiếm đánh nhau với hổ. Bằng một đường kiếm vút nhanh như tia sáng, hổ dữ bị một nhát xả vai, vội bỏ chạy vào rừng sâu. Tráng sĩ được cứu đó là Trần Quang Diệu.            
 Số là hôm ấy Trần Quang Diệu đang trên đường tìm đến Kiên Mỹ ra mắt anh em Tây Sơn, không may giữa đường gặp hổ. Bùi Thị Xuân cũng đang định tìm đến gia nhập nghĩa quân Tây Sơn. Chí lớn gặp nhau, hai ông bà cùng nhau đến ra mắt Tây Sơn Vương Nguyễn Nhạc. Ở đây, Nguyễn Nhạc đã tác thành cho hai người thành vợ chồng. Và cả hai đã trở thành những trụ cột của nhà Tây Sơn.   

 Tây Sơn không chỉ là miền đất võ, mà còn là vùng đất của ký ức lịch sử và tinh thần quật cường bất diệt. Nếu Bà là người đứng đầu “Ngũ phụng thư” (năm con chim phượng hoàng, chỉ 5 vị anh thư) thì Trần Quang Diệu là một trong “Thất hổ tướng” (bảy hổ tướng) của nhà Tây Sơn. Cả hai vợ chồng bà là hai trong 18 người được coi là 18 viên đá dựng nên triều đại Tây Sơn (gọi là Tây Sơn thập bát cơ thạch).  

 Năm 1771, Bùi Thị Xuân tham gia phong trào Tây Sơn và được Nguyễn Nhạc giao trọng trách thuần dưỡng voi chiến, huấn luyện tân binh. Chỉ trong một thời gian ngắn Bà đã huấn luyện hàng trăm thớt voi (theo một số tài liệu thì dưới quyền bà có 5.000 nữ binh và 200 voi chiến, nhiệm vụ chính là bảo vệ Hoàng thành). Đội tượng binh của Bà sau này đã gây bao nỗi kinh hoàng, khiếp đảm cho quân thù góp phần quan trọng vào chiến công vang dội của đội quân áo vải Tây Sơn trong trận chiến Ngọc Hồi - Đống Đa lịch sử xuân Kỷ Dậu (1789) gắn liền với tên tuổi sự nghiệp lẫy lừng của người anh hùng dân tộc Hoàng đế Quang Trung - Nguyễn Huệ. Theo “Cân quắc anh hùng truyện”, Nguyễn Bá Huân viết về Bùi nữ tướng:  “Chẳng cam phận gái yếu hèn, nuôi chí cả sánh vai quân tử; Mắt trừng voi, voi sợ; Gươm chỉ cọp, cọp lùi; Thuở thiếu thời đang độ anh thư, đã nổi tiếng là trang kiếm khách; Tương truyền: Giết cọp giữa rừng sâu, cứu phu tướng khi còn là tráng sĩ; Sử chép: Dạy voi trên bãi tập, gộp tượng binh thành khối thép tiền quân; Trần tướng công yên ngựa lẫy lừng, Bùi Đô Đốc bành voi giong ruổi; Non nước đã gom về một mối, vai chồng vai vợ đều nặng quằn gánh vác giang san”.   
  Năm 1778, Vua Thái Đức Nguyễn Nhạc phong Bà chức Đô đốc chỉ huy quân cấm vệ bảo vệ kinh thành Hoàng Đế. Năm 1785, tham gia những trận chiến Đàng Trong góp phần làm nên chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút vang dội tiêu diệt 5 vạn quân Xiêm xâm lược. Từ năm 1786 đến năm 1792, Bùi Thị Xuân cùng Thiếu phó Trần Quang Diệu đã cùng Nguyễn Huệ nhiều lần vào Nam ra Bắc tiêu diệt các thế lực phong kiến cát cứ Lê - Trịnh - Nguyễn xóa bỏ ranh giới sông Gianh chia cắt đất nước trên 200 năm.       

 

 Năm 1792, sau khi Hoàng đế Quang Trung băng hà, Đô đốc Bùi Thị Xuân được Vua Cảnh Thịnh giao giữ trọng trách chỉ huy đạo quân cấm vệ bảo vệ kinh đô Phú Xuân. Năm 1802, dù nhà Tây Sơn trên bước đường thất thủ, Bà vẫn giữ vai trò chỉ huy đến cùng, lãnh đạo 5.000 quân trong trận đánh ở Lũy Trấn Ninh (Quảng Bình) khiến quân Nguyễn Ánh vô cùng khiếp sợ, nhưng cuối cùng vì tương quan lực lượng, Bà đã sa vào tay giặc và bị áp giải về Phú Xuân hành quyết. Ngay khi đối diện với cái chết, Bùi Thị Xuân vẫn tỏ rõ khí phách hiên ngang, đón nhận cái chết trước pháp trường như những người tuẫn tiết vĩ đại, để lại niềm tiếc thương vô hạn trong lòng nhân dân.            

         Sóng gào biển Nại    
             Mây phủ non Tây    
     Gương anh hùng chiếu giữa Vân Đài
Bia nữ kiệt hiên ngang cùng tuế nguyệt !

 

 Bùi Thị Xuân là một nữ kiệt tài sắc vẹn toàn, can trường tiết liệt. Với tấm lòng yêu nước kiên trung, Bà cùng chồng là Thiếu phó Trần Quang Diệu đã hiến dâng cả cuộc đời cho sự nghiệp đấu tranh chống giặc ngoại xâm thống nhất đất nước vào cuối thế kỷ XVIII. Quyết liệt và chung thủy, họ đã sống đến tận cùng, dâng hiến đến tận cùng cho tình yêu và đại nghĩa. Sự độ lượng và khí tiết hiên ngang của họ trước Gia Long – Nguyễn Ánh càng làm sáng tỏ tài năng và đức độ của vị anh hùng mà họ tôn thờ là Quang Trung – Nguyễn Huệ. Tên tuổi của Bà đã đi vào lịch sử và mãi mãi là niềm tự hào của dân tộc. Bà mất ngày 30/11/1802 (ngày mùng 6/11 âm lịch năm Nhâm Tuất) tại Phú Xuân (Huế).   

      
Sau khi nữ tướng mất, mặc cho sự trả thù của triều Nguyễn - Gia Long, con cháu họ Bùi vẫn tổ chức ngày giỗ của Bùi nữ tướng vào ngày mùng 6 tháng 11 âm lịch. Tên tuổi và hình ảnh của nữ tướng Bùi Thị Xuân mãi tỏa sáng trong lòng dân tộc. Hàng năm, cứ vào ngày mùng 6 tháng 11 âm lịch, Lễ giỗ của Bà được Bảo tàng Quang Trung tổ chức long trọng theo nghi thức truyền thống tại Đền thờ Đô đốc Bùi Thị Xuân, mảnh đất quê hương nơi sinh ra và lớn lên của nữ tướng để bày tỏ lòng thành kính đối với bậc tiền nhân. Tưởng nhớ Đô đốc Bùi Thị Xuân là tưởng nhớ vị nữ tướng anh hùng đã hết lòng vì độc lập dân tộc, vì sự bình an, hạnh phúc của nhân dân!       
Một số hình ảnh tại Lễ giỗ: