Dù chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn nhưng triều đại Tây Sơn đã để lại sự nghiệp sáng ngời trong lịch sử dân tộc, đặc biệt trên vùng đất Tây Sơn Thượng Đạo – cái nôi của cuộc khởi nghĩa. Đến nay trải qua hơn hai thế kỷ, mặc cho sự trả thù của triều Nguyễn – Gia Long và chiến tranh tàn phá nhưng nhiều di tích, di vật thời Tây Sơn vẫn được nhân dân trân trọng và gìn giữ.
Cuộc khởi nghĩa nông dân vĩ đại do anh em Nhà Tây Sơn lãnh đạo bùng nổ năm 1771 trên vùng núi rừng An Khê của Gia Lai. Tại đây, với sức mạnh quật cường, nghĩa quân Tây Sơn đã vùng lên nhanh chóng lan tỏa thành một cuộc chiến tranh nông dân có quy mô toàn quốc vào thế kỷ XVIII. Sử triều Nguyễn, sách Đại Nam chính biên liệt truyện ghi chép ngắn gọn rằng : “Năm 1771, Nguyễn Nhạc thiết lập đồn trại ở đất Tây Sơn Thượng Đạo”.
Từ một cuộc khởi nghĩa nông dân, thắng lợi của phong trào Tây Sơn đã đưa đất nước lên một tầm cao mới. Đồng hành với sự phát triển của dân tộc, miền đất An Khê xưa bao gồm cả thị xã An Khê, huyện Đak Pơ, huyện Kbang và huyện Kông Chro may mắn được lịch sử chọn là điểm tựa ban đầu.
Di tích An Khê Trường - Trung tâm đồn lũy ban đầu của 3 anh em
nhà Tây Sơn buổi đầu tụ nghĩa
Di tích An Khê Trường
Tây Sơn Thượng Đạo là vùng rừng núi phía Tây của phủ Quy Nhơn, nơi tiếp giáp với núi rừng Tây Nguyên hùng vĩ – có thế núi non hiểm trở “cái thế bách nhị, tới lui không sức ngoài nào có thể ngăn cản”.
Vùng đất có vị trí hiểm yếu, xung quanh có hệ thống núi cao và rừng già bao bọc, có những con đường độc đạo qua nhiều đèo dốc để xuống đồng bằng. Với vị trí đắc địa như vậy rất thuận lợi cho việc lập doanh trại, chiêu mộ binh sĩ và rèn quân tướng. Thôn An Khê (tức ấp Tây Sơn Nhất) là nơi dựng đồn trại lớn của nghĩa quân Tây Sơn. Sử cũ triều Nguyễn cho biết “thôn An Khê nguyên trước là trại của Tây Sơn”. Tại đây nghĩa quân đã xây dựng một thành lũy khá vững chắc và kiên cố.
Di tích An Khê Đình
Cư dân ở Tây Sơn Thượng Đạo phần lớn là người Bana, ngoài ra còn có người Giarai, Êđê, Xơ đăng. Cuộc sống gắn liền với rừng núi đã tạo cho họ có thói quen vũ trang, tinh thần thượng võ, thao tác chiến trong rừng là một đặc điểm của các dân tộc ở Tây Sơn Thượng Đạo. Đây chính là lực lượng chủ yếu đùm bọc, ủng hộ, tham gia, “nuôi dưỡng” nghĩa quân trong buổi đầu tụ nghĩa. Anh em nhà Tây Sơn đã chọn vùng đất Thượng Đạo làm nơi dấy nghiệp bởi Tây Sơn Thượng Đạo hội đủ các yếu tố “Thiên thời, Địa lợi, Nhân hòa” góp phần to lớn cho sự thành công phong trào Tây Sơn.
Di tích nền nhà Ông Nhạc, là nơi để giao tiếp, buôn bán với đồng bào
Bana, tập hợp lực lượng khởi nghĩa.
Di tích hồ nước Ông Nhạc để trữ nước sinh hoạt và phục vụ luyện binh cho nghĩa quân Tây Sơn
Trong giai đoạn đầu khởi nghĩa, Nguyễn Nhạc thực sự là thủ lĩnh cao nhất và chứng tỏ là người mưu trí, có tài về tổ chức và chỉ huy chiến đấu. Trong quá trình tập hợp lực lượng, bằng tài năng và chính nghĩa anh em Tây Sơn đã dành nhiều công sức, đi khắp các buôn làng vận động đồng bào tham gia, ủng hộ. Các tộc trưởng Bana xưng Nguyễn Nhạc là “Vua trời” và gọi ông là Bok Nhạc với lòng tôn kính. Các truyền thuyết, di vật, di tích còn được lưu giữ trong trí nhớ của người Bana phản ánh sự kính phục, tin tưởng, ủng hộ của họ đối với Nguyễn Nhạc và nghĩa quân Tây Sơn như Kho tiền, Hòn đá Ông Nhạc, Sa Khổng Lồ - Hồ nước Ông Nhạc...và các truyền thuyết như “Ấn vàng kiếm bạc”, “Chúa Xà Đàng và bầy ngựa rừng”...Vườn Mít - Cánh đồng Cô Hầu gắn liền với công sức của bà Ya Đố (vợ của Nguyễn Nhạc) cùng đồng bào dân tộc Bana nơi đây khai phá để trồng lúa, mít và một số cây lương thực, xây dựng lực lượng hậu cần, huy động mọi nguồn lực về vật chất cung cấp cho nghĩa quân Tây Sơn.
Di tích vườn Mít thời Tây Sơn
Di tích Cánh đồng Cô Hầu
Khi lực lượng nghĩa quân đã phát triển mạnh về mọi mặt, đủ sức đương đầu với chính quyền phong kiến. Mùa Thu năm 1773, nghĩa quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy của Nguyễn Nhạc, ông đã dùng mưu “Khổ nhục kế” hạ thành Quy Nhơn rồi nhanh chóng làm chủ cả vùng đất rộng lớn từ Quảng Ngãi đến Bình Thuận mở ra bước phát triển mới của phong trào Tây Sơn.
Trong vòng 18 năm (1771 - 1789), phong trào Tây Sơn đã lật đổ các tập đoàn phong kiến chúa Nguyễn ở Đàng Trong, vua Lê - chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, đánh tan 5 vạn quân Xiêm (1785) và 29 vạn quân xâm lược Mãn Thanh (1789) xây dựng nên một vương triều mới tiến bộ trong lịch sử dân tộc. Sau khi Hoàng đế Quang Trung mất (năm 1792), triều đình Tây Sơn lâm vào cảnh khốn khó và suy kiệt, núi rừng Tây Sơn Thượng Đạo lại dang tay che chở những vị tướng lĩnh cuối cùng của triều Tây Sơn. Di tích quốc gia đặc biệt Quần thể di tích Tây Sơn Thượng Đạo có giá trị to lớn về lịch sử văn hóa của tỉnh Gia Lai. Những dấu tích còn lại ngày nay trên đất An Khê gắn với tên những địa danh như: An Khê Đình, An Khê Trường, Khu vực di tích Nền nhà, Hồ Nước Ông Nhạc, Lũy Ông Nhạc, Núi Ông Bình, Núi Ông Nhạc, Lũy An Khê, Gò Kho, Xóm Ké, Gò Đồn, Gò Trại, Miếu Xà......cùng những câu chuyện truyền thuyết dân gian về mối tình đẹp giữa Nguyễn Nhạc với nàng Ya Đố; chuyện ông “Hai Trầu” Nguyễn Văn Nhạc theo sông Côn, sông Ba lên Tây Sơn Thượng Đạo buôn bán trầu; chuyện vườn cam Tây Sơn…Những di tích gắn với phong trào Tây Sơn còn lại trên đất An Khê ngày nay trở thành niềm tự hào của người dân An Khê nói riêng và Gia Lai nói chung, đã được ghi dấu vào kho tàng di sản vô giá của hệ thống các di tích lịch sử văn hóa quốc gia.
Di tích Miếu Xà, tương truyền nơi Nguyễn Nhạc chém rắn làm lễ tế cờ tiếp tục hành quân xuống Tây Sơn hạ đạo
Thế kỷ XVIII được coi là thế kỷ bùng nổ các cuộc đấu tranh và khởi nghĩa nông dân. Bằng sức mạnh quật khởi của nông dân kết hợp với sức mạnh yêu nước và đoàn kết của cả dân tộc, chỉ trong một thời gian ngắn, dưới sự lãnh đạo của anh em nhà Tây Sơn đã viết tiếp lên những trang sử vàng trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam.
Ngày nay, khi nói đến phong trào khởi nghĩa Tây Sơn không thể không nói đến Tây Sơn Thượng Đạo - một địa danh đã đi vào lịch sử, nơi ghi lại nhiều dấu tích những ngày đầu hoạt động của anh em nhà Tây Sơn. Như một sự sắp đặt ngẫu nhiên của dòng chảy lịch sử, hiện nay khi hai tỉnh Bình Định và Gia Lai hợp nhất chung thành tỉnh Gia Lai, Tây Sơn Thượng Đạo kết nối Tây Sơn Hạ Đạo – hai vùng đất gắn bó lâu đời cùng chung mạch nguồn cội như một nhịp cầu kết nối lịch sử với hiện tại tạo thành một vùng đất mới hòa ca giữa đại ngàn và biển cả làm phong phú thêm miền di sản để cùng nhau viết tiếp lên trang sử vàng về truyền thống yêu nước của dân tộc và thời đại.
